Redactioneel

Keijzer, E.

167-169

NL

Met je ziel onder je arm? Zingeving en mentaal welzijn in een geseculariseerde samenleving

Liefbroer, A.I.

170-180

NL

Dit artikel verbindt twee uitdagingen waar de vakgebieden psychiatrie en theologie voor staan: het mentaal welzijn dat in toenemende mate onder druk staat binnen de psychiatrie én het onderzoek dat nodig is om de veranderende manier waarop mensen zin geven aan of vinden in het leven binnen de theologie te begrijpen. Ik vermoed dat aandacht voor zingeving bijdraagt aan het verbeteren van mentaal welzijn en ga dat via twee onderzoekslijnen nader onderzoeken. Eén richt zich op zingeving onder niet-religieuze jongvolwassenen en een tweede op de praktijk van zorg voor zingeving in de ggz. De inzichten uit de twee onderzoekslijnen zijn van belang voor het onderwijs en de praktijk van psychiaters, psychologen en geestelijk verzorgers.

zingeving, mentaal welzijn, seculiere samenleving, psychiatrie, theologie

Floreren: Een praktisch-theologisch onderzoek over positieve psychologie in de praktijk van het onderwijs

Baarda, P.

181-192

NL

Er klinken kritische geluiden in een deel van het orthodox-christelijk onderwijs op het gebruik van interventies uit de positieve psychologie. De achterliggende vraag voor dit onderzoek is of die kritiek terecht is. Door middel van een praktisch-theologisch onderzoek is empirisch en vanuit de literatuur (positieve psychologie en theologie) gereflecteerd op het begrip floreren. Floreren is een kernbegrip in de positieve psychologie en daarom gekozen als uitgangspunt. Uit dit onderzoek blijkt dat positieve psychologie en theologie in een positief kritische verhouding tot elkaar kunnen bestaan. Daarnaast blijkt dat er bij leraren sprake is van een zwakke (eenzijdige) theologie en een dualistische mensvisie. In het pedagogisch handelen van de leraar is de verbinding met theologie marginaal. Ook heeft het christelijk onderwijs geen eigen visie op de verhouding tot de sociale wetenschappen. Aan het gebruik van het gedachtegoed van de positieve psychologie kleven theologische risico’s. Het christelijk onderwijs kan dat aan als ze zelf een samenhangende visie heeft op floreren en het gebruik van (positief ) psychologische interventies en inzichten.

positieve psychologie, christelijk onder wijs, theologie, floreren

Overzicht van de geschiedenis van de protestantse pastorale en geestelijke zorg in Duitsland in de 20e en het begin van de 21e eeuw

Klessmann, M.

193-202

EN

Dit artikel schetst de ontwikkeling van pastoraat in theorie en praktijk in Duitsland in de 20e en 21e eeuw. De weg van kerygmatisch pastoraat naar therapeutisch pastoraat wordt belicht, die beïnvloed werd door de vanuit de VS overgewaaide Klinische Pastorale Vorming en verschillende stromingen in de psychotherapie, zoals de client-centered psychotherapie van Carl Rogers en de psychoanalyse van Sigmund Freud en zijn leerlingen. Ook de situatie in de voormalige DDR wordt besproken. De verdere differentiatie sinds de jaren negentig, waarin systeemtherapie een bijzonder belangrijke rol speelt, wordt beschreven. Het wordt duidelijk dat pastoraalpsychologie, als referentiediscipline, een beslissende bijdrage heeft geleverd aan de professionalisering van pastoraat en geestelijke verzorging en ervoor heeft gezorgd dat dit beroep steeds belangrijker is geworden in instellingen zoals ziekenhuizen, verpleeghuizen, gevangenissen, enz. Wat de toekomst betreft wordt gewezen op de diepgaande transformatieprocessen die de Duitse kerken doormaken, en waarvan de effecten op het pastoraat en de geestelijke zorg die door de kerken wordt verleend nog niet te overzien zijn.

pastoraat, geestelijke verzorging, klinische pastorale vorming, pastoraalpsychologie, psychotherapie

Wat volgt na de cultuuroorlogen tussen religie en psychiatrie?

Saville-Smith, R.

203-219

EN

Als iemand die ziek is en daarom regelmatig wordt opgesloten in psychiatrische ziekenhuizen, en die aan de Universiteit van Edinburgh een PhD in religiewetenschappen heeft behaald, is het me een genoegen dit essay aan Psyche & Geloof aan te bieden. Het schiet op vele punten tekort. Toch hoop ik dat de transdisciplinaire benadering nuttig is om allerlei discussies die door specialisten in verschillende vakgebieden worden gevoerd bij elkaar te brengen. Ik schrijf over psychiatrie en religie, maar die hebben hun achtergrond in de sociale geschiedenis die tot de psychiatrie en de religiewetenschappen hebben geleid, en deze staan op hun beurt in de bredere sociale context van de West-Europese Verlichting. De hedendaagse psychiatrische kennistheorie wordt immers door de opkomst van de moderniteit mogelijk gemaakt. Onderdeel van ziek zijn is het vermogen, of in ieder geval de bereidheid, door grenzen en muren heen te breken. Het nadeel is dat, vanuit welk specifiek vakgebied dan ook, mij een gebrek aan nuance en details kan worden verweten ten opzichte van uitzonderingen en tegenargumenten. Het is moeilijk om alle gegevens en bewijzen recht te doen in zo’n beperkt bestek. Het beeld dat ik in dit korte polemische essay neerzet heeft niet ten doel de lezer op basis van wetenschappelijke nauwgezetheid of theoretische doordenking te overtuigen. Het gaat op beide punten mank. De nadruk ligt op brede penseelstreken, een culturele lezing van de relatie tussen religie en psychiatrie die, zoals gemengde metaforen, een makkelijk lezen zowel mogelijk als moeilijk maken. Hoewel ik begin met een poging de psychiatrie voorbij haar eigen narratief te brengen en haar neer te zetten als zowel subject en object van haar eigen fascinatie, ben ik steeds gericht op de huidige tijd. Dit narratief gaat van de 18e eeuw naar schizofrenie, het psychosespectrum en dissociatie in de DSM-5-TR. Uiteindelijk verschijnt de mogelijkheid van ‘uitlegkundig pluralisme’, waarbij zowel religieuze als psychiatrische kennistheorie een rol spelen, zonder dat de een de ander uitsluit. Om dit narratief neer te zetten, moet het verhaal eerst verteld worden.

psychiatrie, religie, Jezus, schizofrenie, explanatory pluralism

Op pad: Vizier gericht op het verleden

Van Praag, H.

220-225

NL

De auteur van dit artikel leidde een leven vol emotie. Hij maakte de jaren vóór en tijdens de Tweede Wereldoorlog mee en zat drie jaar gevangen in naziconcentratiekampen. Tijdens zijn studie aan de Universiteit van Leiden richtte hij een debatclub op die pleitte voor actieve politieke betrokkenheid onder studenten. Als hoogleraar psychiatrie bracht hij baanbrekende veranderingen teweeg binnen zijn vakgebied. Hij stond vaak op de barricaden – een positie die stevige tegenwind en hevige emoties met zich meebracht, maar uiteindelijk ook voldoening gaf. Daarvan doet hij verslag.

dialectiek, biologische psychiatrie, religiositeit, zingeving

Column: Een spekpannenkoek met stroop

Zondag, H.

226

NL

Het is al meer dan twintig jaar geleden dat ik het verhaal over de spekpannenkoek in Eilandgasten van Vonne van der Meer las. En terwijl alle andere verhalen uit die bundel in de mist van mijn geschiedenis verdwenen, bleef deze me bij. Omdat het behoorde bij de teksten die in een luttel aantal pagina’s verhalend iets duidelijk maken waarover anders vele hoofdstukken argumentatief betoog wordt gedaan.

Bladwijzer: Overgave aan God

Klokkenburg, P.

227-228

NL

Bespreking van Seesink, H. J., van Dusseldorp, M., Ostafin, B. D., Schaap-Jonker, H., & Wiers, R. W. (2025). Psychometric properties of the Dutch Surrender to God Scale: Relationships with religious behavior, God representation, well-being, and health. Journal of Religion and Health, 64, 1399-1418.

Uit de Kunst: Aleksej Navalny vertelt zijn verhaal: Over zijn postuum verschenen autobiografie, Patriot

Loonstra, B.

229-231

NL

De onverschrokken Russische dissident Aleksej Navalny, uiteindelijk gedood in zijn strijd om recht, dwingt ons respect af. Daarom verdient zijn autobiografie aandacht, ook in Psyche & Geloof, want in zijn strijd om te overleven hanteert hij markante copingmechanismen, waarvan zijn geloof er een is. De vraag was voor mij wel: is hiervoor de rubriek ‘Uit de kunst’ het meest geschikt, of kunnen we zijn werk het beste presenteren als boekbespreking? Mijn voorkeur gaat uit naar de eerstgenoemde optie. Boekbesprekingen betreffen toch doorgaans studies op psychosociaal en psychomedisch gebied en daar valt dit werk niet onder. Is het dan te betitelen als kunst? Het boek grijpt me bij de kladden. Het overtuigt en ontroert, zoals het ware kunst betaamt. Dat heeft primair te maken met wát hij beschrijft, maar daarna ook met de manier waarop. Zelf zegt hij ervan: ‘Het is een mengelmoes van allerlei stukjes geworden, een traditioneel verhaal dat wordt gevolgd door een gevangenisdagboek’ (p. 444). Dat had hij liever anders gezien. Achteraf zeg ik: juist die ‘mengelmoes’ draagt bij aan het indringende karakter: die accentueert zijn aftakeling én zijn vastberadenheid.

Contemplatief: Gelaagdheid van religie volgens Ricoeur

Verhagen, P.J.

232-233

NL

Boekbespreking: Opnieuw het onbehagen in de cultuur

Zondag, H.

234-236

NL

Bespreking van het boek: Isolde Charim (2024). Narcisme: Over vrijwillige onderwerping. Athenaeum- Polak & Van Gennip.

Boekbespreking: De ongrijpbare schoonheid van rouw

Keijzer, E.

237-239

NL

Bespreking van het boek: Nick Cave & Seán O’Hagan (2022). Faith, hope and carnage. Canongate Books. n 2022 verscheen het boeiende werk Faith, hope and carnage, een verhaal over Nick Cave, opgetekend door zijn goede vriend en interviewer Sean O’Hagan. Op een vrij unieke manier is dit werk tot stand gekomen. Het boek is een gezamenlijke, deels biografische verkenning van spiritualiteit en zelfreflectie. Nick Cave stelt zich kwetsbaar op en biedt een inkijk in de meest dramatische gebeurtenissen uit zijn leven en hoe deze hem hebben gevormd. Daarbij schuwt hij de confrontatie met de diepe duisternis niet maar treedt hij de grote vragen van het leven stap voor stap met open armen tegemoet. Het boek is één van de vele producten die ontstaan zijn tijdens de coronacrisis. De stilte van deze periode vormde de vruchtbare bodem waarin de diepe, broederlijke band tussen Nick en Sean kon groeien – een band die zich ontvouwde in één onafgebroken, betekenisvolle dialoog.